kW (kilowatt) là tốc độ điện chảy vào xe tại một thời điểm, còn kWh (kilowatt giờ) là lượng điện đã chảy vào sau một khoảng thời gian. Muốn ra kWh, lấy kW nhân với số giờ. Trụ ghi "60 kW" là nói tốc độ tối đa trụ cấp được; pin ghi "40 kWh" là nói pin chứa được chừng ấy điện; hoá đơn ghi "18 kWh" là nói phiên sạc đó đã rót vào bấy nhiêu.
Nhầm hai con số này dẫn tới đủ thứ phép tính sai: tưởng trụ 60 kW thì sạc một tiếng được 60 kWh, tưởng pin 40 kWh thì sạc trụ 40 kW một tiếng là đầy, hay tưởng hoá đơn tính tiền theo kW. Phần dưới đặt hai con số cạnh nhau, chỉ chỗ mỗi con số xuất hiện, và cách đổi qua lại với phần trăm pin mà bạn thấy trên đồng hồ.
Một hình ảnh dễ nhớ: vòi nước và cái thùng
Hãy hình dung bạn hứng nước vào một cái thùng. Độ mạnh của vòi, tức mỗi phút chảy ra bao nhiêu, tương ứng với kW. Lượng nước đã nằm trong thùng tương ứng với kWh. Thùng to hay nhỏ là dung lượng pin, cũng đo bằng kWh. Vòi mạnh làm thùng đầy nhanh hơn, nhưng không làm thùng to ra; thùng to thì cần lâu hơn với cùng một vòi.
Hình ảnh này còn giải thích một điều nữa: khi thùng gần đầy, người ta vặn nhỏ vòi lại để nước khỏi tràn. Pin xe điện cũng vậy, gần đầy thì hệ thống quản lý pin xin ít điện hơn, nên số kW trên màn hình tụt xuống dù trụ vẫn khoẻ. Đó là lý do bạn sẽ thấy kW thay đổi liên tục trong một phiên, còn kWh thì chỉ tăng dần, không bao giờ giảm.
Khi đọc bất kỳ con số nào ở trạm sạc, hãy tự hỏi: đây là "vòi mạnh cỡ nào" hay "đã hứng được bao nhiêu"? Có chữ "h" ở cuối là lượng, không có là tốc độ.
Mỗi con số nằm ở đâu và dùng để làm gì
Cùng một buổi sạc, bạn sẽ gặp cả kW lẫn kWh ở nhiều chỗ khác nhau. Bảng dưới gom lại để khỏi lẫn.
| Con số | Đơn vị | Thấy ở đâu | Dùng để làm gì |
|---|---|---|---|
| Công suất tối đa của trụ | kW | Nhãn trên thân trụ, thông tin trụ trong ứng dụng | Biết trụ mạnh cỡ nào; không phải tốc độ xe chắc chắn nhận |
| Công suất xe đang nhận | kW | Màn hình trụ, màn hình xe trong lúc sạc | Biết lúc đó sạc nhanh hay chậm; thay đổi theo mức pin |
| Công suất sạc tối đa của xe | kW | Sổ hướng dẫn, đại lý ủy quyền | Biết trần của xe với sạc AC và sạc DC |
| Dung lượng pin | kWh | Sổ hướng dẫn, thông số xe | Biết pin chứa bao nhiêu; ước thời gian và quãng đường |
| Lượng đã nạp trong phiên | kWh | Màn hình trụ, lịch sử phiên, biên nhận | Biết đã nạp bao nhiêu; căn cứ tính tiền |
| Mức tiêu thụ của xe | kWh/100 km | Đồng hồ xe, ứng dụng của hãng | Biết mỗi quãng đường tốn bao nhiêu điện |
| Chỉ số công tơ ở nhà | kWh | Công tơ điện, hoá đơn điện | Biết tháng này nhà dùng bao nhiêu, gồm cả phần sạc xe |
Để ý rằng mọi thứ liên quan tới tiền đều đi theo kWh, không theo kW. Bên bán điện và bên vận hành trạm tính theo lượng điện đã dùng; một số trạm cộng thêm phí theo thời gian hoặc phí chiếm chỗ, nhưng đó là khoản riêng, ghi riêng trong bảng giá.
Từ kW ra kWh: nhân với thời gian, rồi trừ hao hụt
Phép tính gốc rất đơn giản: kWh bằng kW nhân số giờ. Ví dụ giả định: anh Minh cắm xe vào bộ sạc treo tường, xe nhận đều 7 kW trong 3 giờ, thì về lý thuyết đã có khoảng 21 kWh điện đi qua. Nếu xe nhận 7 kW trong 30 phút, tức nửa giờ, thì khoảng 3,5 kWh.
Thực tế luôn hụt đi một chút vì hai lẽ. Thứ nhất, công suất không đứng yên: lúc đầu có khi thấp hơn vì xe còn kiểm tra, lúc gần đầy thì giảm. Thứ hai, một phần điện thành nhiệt trong bộ sạc, trong cáp và trong hệ làm mát pin, nên lượng điện đi ra từ công tơ hoặc trụ lớn hơn lượng thật sự nằm lại trong pin. Phần hao hụt này tuỳ thiết bị và thời tiết; trong các ví dụ ở đây, cứ coi là khoảng năm tới mười phần trăm (giả định).
Điều này giải thích vì sao số kWh trên biên nhận của trụ thường nhỉnh hơn phần pin tăng lên mà bạn tự tính. Đó không nhất thiết là trụ tính sai. Chỉ nên hỏi nhân viên trạm khi chênh lệch lớn bất thường so với các lần trước ở cùng một trụ, và nhớ chụp lại màn hình xe lúc bắt đầu, lúc kết thúc để làm căn cứ.
Ampe, vôn và kW: vì sao bộ sạc ở nhà có nút chỉnh dòng
Ở trụ công cộng bạn thấy kW, nhưng ở nhà bạn hay gặp ampe (A) và vôn (V): cáp sạc theo xe có nút chọn dòng, bộ sạc treo tường được thợ cài mức dòng tối đa, aptomat ghi số ampe. Ba đại lượng này nối với nhau bằng một phép nhân: công suất (W) xấp xỉ bằng điện áp nhân dòng điện. Với điện một pha khoảng 220 V, dòng 16 A cho ra chừng 3,5 kW; dòng 32 A cho ra chừng 7 kW. Đây là số làm tròn để hình dung, không phải thông số của thiết bị cụ thể.
Vì vậy khi thợ điện nói "em cài bộ sạc ở mức 32 ampe", bạn hiểu là xe sẽ nhận tối đa khoảng 7 kW nếu bộ sạc trên xe cho phép. Khi cáp sạc theo xe để ở mức dòng thấp, tốc độ sạc chậm hơn nhưng ổ cắm và dây ít nóng hơn. Chọn mức nào cho đường điện nhà mình là việc thợ có chứng chỉ quyết định sau khi kiểm dây, ổ cắm và aptomat; người dùng không tự nâng mức dòng để sạc cho nhanh.
Câu nên hỏi thợ khi nghiệm thu: "Anh cài bộ sạc ở bao nhiêu ampe, và đường dây này chịu được mức đó lâu dài không ạ?" Ghi câu trả lời lại cùng ngày lắp.
Dung lượng pin trên giấy và phần thật sự dùng được
Sổ hướng dẫn hay thông số xe đôi khi ghi hai con số dung lượng: tổng dung lượng và dung lượng khả dụng. Nhà sản xuất giữ lại một phần ở đầu trên và đầu dưới mà người dùng không chạm tới được, để pin khỏi bị nạp quá đầy hoặc xả quá cạn. Khi đồng hồ báo 0 phần trăm, pin thật ra vẫn còn một chút; khi báo 100 phần trăm, pin chưa ở mức tối đa vật lý.
Khi ước thời gian sạc hay quãng đường, hãy dùng dung lượng khả dụng nếu sổ có ghi. Nếu chỉ thấy một con số, cứ dùng nó, nhưng biết rằng kết quả có thể lệch một ít. Với xe máy điện, dung lượng pin hay được ghi bằng ampe giờ (Ah) kèm điện áp (V); nhân hai con số rồi chia cho một nghìn sẽ ra kWh xấp xỉ. Ví dụ giả định: pin 60 V, 30 Ah thì vào khoảng 1,8 kWh.
Pin dùng lâu năm cũng chứa được ít hơn lúc mới. Đây là chuyện thường, và là việc của đại lý kiểm khi bạn thấy quãng đường giảm rõ; ở đây chỉ cần nhớ rằng con số trên giấy là con số lúc pin mới.
Đổi giữa phần trăm pin và số kWh
Đồng hồ xe hiện phần trăm, còn trụ và hoá đơn hiện kWh. Muốn đối chiếu hai bên, làm theo bốn bước sau, với số liệu là ví dụ giả định.
- Lấy dung lượng khả dụng của pin trong sổ hướng dẫn. Giả định 50 kWh.
- Ghi phần trăm lúc bắt đầu và lúc kết thúc phiên sạc. Giả định từ 20 phần trăm lên 70 phần trăm, tức tăng 50 phần trăm.
- Nhân dung lượng với phần trăm tăng thêm: 50 kWh nhân 0,5 bằng 25 kWh. Đây là lượng điện pin nhận thêm.
- So với số kWh trên màn hình trụ hoặc biên nhận. Nếu trụ ghi khoảng 26 tới 28 kWh, phần chênh là hao hụt khi sạc, nằm trong mức thường gặp. Nếu chênh nhiều hơn hẳn, chụp lại màn hình và hỏi bên vận hành trạm.
Phép đổi này cũng dùng ngược lại: muốn biết cần nạp bao nhiêu kWh để từ 30 lên 80 phần trăm, lấy 50 kWh nhân 0,5, ra 25 kWh, cộng thêm phần hao hụt. Đó là số bạn đem đi ước thời gian và chi phí. Phần tính tiền chi tiết có bài riêng ở mục tự tính chi phí sạc.
Những nhầm lẫn hay gặp
"Trụ 60 kW, sạc một tiếng được 60 kWh." Chỉ đúng nếu xe nhận đủ 60 kW suốt một tiếng, mà hiếm khi như vậy. Công suất giảm khi pin đầy dần, và xe có thể có trần thấp hơn trụ. Số kWh thật thường ít hơn phép nhân thẳng.
"Pin 40 kWh thì trụ 40 kW sạc một tiếng là đầy." Pin hiếm khi cạn hẳn và trụ hiếm khi giữ đủ công suất tới lúc đầy. Phần cuối từ khoảng tám mươi phần trăm trở lên đi rất chậm.
"Hoá đơn sạc tính theo kW." Tiền tính theo kWh, tức lượng điện. Có trạm cộng phí thời gian hoặc phí chiếm chỗ, nhưng đó là khoản riêng ghi trong bảng giá.
"Ah trên pin xe máy điện là dung lượng, so được với xe khác." Chỉ so được khi điện áp giống nhau. Pin 48 V và pin 72 V cùng số Ah chứa lượng điện khác nhau; đổi ra kWh rồi hãy so.
"Đồng hồ báo 100 phần trăm là pin đã nhận đủ số kWh ghi trong sổ." Đồng hồ hiển thị trong phạm vi khả dụng, không phải toàn bộ pin. Con số trên sổ có thể là tổng dung lượng.
Ghi chép một phiên sạc cho đúng
Ghi đều vài tuần là bạn biết xe mình tiêu thụ ra sao và trụ nào ổn định. Mỗi phiên chỉ cần mấy dòng sau:
- Ngày giờ, nơi sạc, loại sạc (AC hay DC), công suất ghi trên nhãn trụ.
- Phần trăm pin lúc cắm và lúc rút.
- Số kWh trên màn hình trụ hoặc biên nhận khi kết thúc.
- Công suất cao nhất mà màn hình xe hoặc trụ hiện trong phiên, và ở mức pin nào.
- Thời tiết đại khái (nóng, mát, mưa) và xe vừa chạy xa hay vừa đỗ lâu.
- Số km trên đồng hồ, để sau này chia ra mức tiêu thụ kWh trên mỗi 100 km.
Đừng ghi bằng cách chụp màn hình rồi để đó. Chép vào một bảng đơn giản trên điện thoại hoặc sổ tay, mỗi phiên một dòng. Khi có thắc mắc với trạm hay với đại lý, bảng này là bằng chứng rõ ràng hơn mọi lời kể.
Câu hỏi thường gặp
kWh trên hoá đơn điện ở nhà có giống kWh khi sạc xe không?
Giống nhau về đơn vị: đều là lượng điện đã dùng. Công tơ ở nhà đếm tất cả điện qua nó, gồm cả phần sạc xe. Muốn tách riêng phần của xe, cần công tơ phụ do thợ lắp hoặc xem số liệu phiên sạc trên bộ sạc treo tường, ứng dụng của hãng.
Vì sao số kW trên màn hình cứ thay đổi trong lúc sạc?
Hệ thống quản lý pin điều chỉnh liên tục lượng điện xin vào tuỳ mức pin, nhiệt độ của pin và tình trạng từng cụm cell. Pin thấp và ấm vừa phải thì nhận nhiều, gần đầy hay quá nóng, quá lạnh thì nhận ít. Thay đổi như vậy là bình thường.
Làm sao biết pin xe máy điện của mình bao nhiêu kWh?
Tìm điện áp (V) và dung lượng (Ah) trên tem pin hoặc trong sổ hướng dẫn, nhân hai số với nhau rồi chia cho một nghìn. Kết quả là kWh xấp xỉ. Nếu tem bị mờ hoặc không có, hỏi đại lý ủy quyền theo số khung của xe.
Sạc được bao nhiêu kWh thì đi được bao xa?
Chia số kWh cho mức tiêu thụ của xe, tính theo kWh trên 100 km, rồi nhân 100. Mức tiêu thụ thay đổi theo tốc độ, tải, điều hoà và đường đi, nên tự ghi vài tuần sẽ chính xác hơn con số trên giấy.
Trụ ghi công suất tối đa bằng kW, vậy nó có giới hạn số kWh mỗi lần sạc không?
Trụ không giới hạn kWh theo công suất; nó chỉ giới hạn tốc độ. Số kWh mỗi phiên tuỳ pin còn trống bao nhiêu, bạn sạc bao lâu và trạm có đặt mức dừng tự động hay không. Một số trạm có giới hạn thời gian mỗi phiên, ghi trong nội quy.