Đường cong sạc là cách công suất xe nhận thay đổi theo mức pin trong một lần sạc: cao khi pin thấp, giữ một đoạn, rồi giảm dần khi pin đầy lên, giảm mạnh ở đoạn cuối. Hệ thống quản lý pin chủ động hạ dòng điện khi pin gần đầy để các cell không bị nạp quá mức và không nóng quá. Vì thế mười phần trăm cuối có thể tốn thời gian ngang với ba bốn chục phần trăm đầu.
Ở nhà qua đêm, chuyện này gần như không ảnh hưởng gì. Ở trạm sạc nhanh, nó quyết định bạn đứng đó bao lâu, có cần chờ đầy không, và vì sao người đi xa có kinh nghiệm thường sạc nhiều lần ngắn thay vì một lần dài. Bài dưới giải thích hình dạng đường cong, cách đọc nó trên xe của mình và cách dùng nó để tính giờ.
Vì sao pin không nhận đều từ đầu tới cuối
Hãy hình dung việc xếp khách lên một chiếc xe buýt. Lúc xe trống, khách lên ào ào; khi gần đầy, mỗi người phải tìm chỗ còn trống, đi chậm hơn, và người phụ xe phải kiểm từng hàng ghế. Trong pin lithium, các ion phải tìm chỗ trong vật liệu điện cực; khi phần lớn chỗ đã có, việc nhét thêm khó hơn và sinh nhiệt nhiều hơn. Nếu cứ ép dòng lớn, điện áp mỗi cell vọt quá mức an toàn.
Vì vậy sạc thường đi theo hai giai đoạn. Giai đoạn đầu giữ dòng điện cao, công suất lớn, pin tăng nhanh. Khi điện áp cell chạm ngưỡng, hệ thống chuyển sang giữ điện áp và để dòng điện tự giảm dần. Thêm vào đó, pin gồm nhiều cụm cell; gần đầy thì hệ thống còn phải cân bằng các cụm lệch nhau, một việc diễn ra chậm.
Kết quả là đường cong trên màn hình: lên cao rồi đi ngang một đoạn, sau đó dốc xuống. Hình dạng cụ thể khác nhau giữa các xe, các loại pin và theo nhiệt độ, nhưng xu hướng chung giống nhau. Đây là cách pin tự bảo vệ, không phải lỗi.
Một đường cong giả định, đọc theo từng đoạn
Bảng dưới là ví dụ giả định cho một ô tô điện pin khả dụng 50 kWh, trần sạc DC 100 kW, pin ấm vừa phải, trụ đủ mạnh. Số phút làm tròn để dễ nhìn; xe thật của bạn sẽ khác.
| Đoạn pin | Công suất giả định xe nhận | Số kWh cần cho đoạn đó | Thời gian giả định |
|---|---|---|---|
| Từ 10 lên 30 phần trăm | Khoảng 90 tới 100 kW | Khoảng 10 kWh | Khoảng 6 tới 7 phút |
| Từ 30 lên 50 phần trăm | Khoảng 80 kW | Khoảng 10 kWh | Khoảng 8 phút |
| Từ 50 lên 70 phần trăm | Khoảng 60 kW | Khoảng 10 kWh | Khoảng 10 phút |
| Từ 70 lên 80 phần trăm | Khoảng 40 kW | Khoảng 5 kWh | Khoảng 8 phút |
| Từ 80 lên 90 phần trăm | Khoảng 25 kW | Khoảng 5 kWh | Khoảng 12 phút |
| Từ 90 lên 100 phần trăm | Khoảng 10 tới 15 kW | Khoảng 5 kWh | Khoảng 20 phút hoặc hơn |
Đọc bảng sẽ thấy: từ 10 lên 80 phần trăm mất chừng nửa giờ, còn 20 phần trăm cuối có thể tốn thêm ngần ấy hoặc hơn. Đó là lý do câu "sạc nhanh bao lâu thì đầy" thường không có ích bằng câu "sạc nhanh bao lâu thì đủ đi tiếp".
Sạc AC ở nhà thì đường cong có quan trọng không
Khi sạc AC, công suất bị chặn sớm bởi bộ sạc trên xe hoặc đường điện nhà, thường thấp hơn nhiều mức pin có thể nhận. Vì thế đường cong gần như phẳng suốt phần lớn phiên sạc, chỉ hơi giảm ở mấy phần trăm cuối. Nói cách khác, pin muốn nhận nhanh nhưng vòi đã nhỏ sẵn, nên chuyện "chậm dần" ít lộ ra.
Điều này có nghĩa là ở nhà, ước thời gian sạc bằng phép chia đơn giản khá sát: số kWh cần nạp chia cho công suất AC xe nhận, cộng thêm một chút cho đoạn cuối. Ví dụ giả định, cần nạp 21 kWh với công suất 7 kW thì khoảng 3 giờ, thêm mươi mười lăm phút nếu sạc tới đầy.
Với xe máy điện dùng bộ sạc theo xe, hiện tượng chậm dần ở cuối vẫn có. Nhiều bộ sạc có đèn đổi màu khi chuyển sang giai đoạn cuối; đèn chuyển không có nghĩa là đã đầy hẳn. Sổ hướng dẫn của xe sẽ ghi đèn nào là đầy, đèn nào là đang nạp bù.
Dùng đường cong để quyết định ở trạm sạc nhanh
Đến trạm khi pin còn thấp vừa phải. Cắm ở khoảng mười tới hai mươi phần trăm là bạn bắt đầu ở đoạn nhanh nhất. Đến trạm khi còn sáu mươi phần trăm thì cả phiên nằm trong đoạn chậm. Tuy vậy đừng cố chạy tới sát cạn chỉ để được sạc nhanh; luôn giữ dư phòng khi trạm hỏng hoặc đông.
Rút khi đủ đi tới trạm kế tiếp cộng phần dư. Trên đường dài, hai lần sạc ngắn từ thấp lên khoảng tám mươi phần trăm thường nhanh hơn một lần từ thấp lên đầy. Mức dư bao nhiêu cho chặng sau thuộc phần lập lộ trình, ở mục đi xa.
Sạc tới đầy khi có lý do. Chặng sau dài mà không có trạm giữa đường, hay sắp lên đèo, thì chờ đoạn cuối là đáng. Chỉ cần biết trước rằng nó lâu.
Nhường trụ khi đã vào đoạn chậm. Ở trạm đông, xe đứng ở đoạn chín mươi phần trăm chỉ nhận một phần nhỏ công suất trụ trong khi xe khác đang chờ. Nhiều trạm đặt giới hạn phần trăm hoặc thu phí chiếm chỗ vì lẽ này.
Tính giờ dừng ở trạm bằng đường cong: một ví dụ
Ví dụ giả định: chị Hà đi một chặng 250 km, giữa đường có một trạm sạc nhanh ở khoảng giữa chặng. Chị tới trạm khi pin còn 20 phần trăm. Chặng còn lại theo ước tính của chị cần khoảng 45 phần trăm pin, chị muốn tới nơi còn dư khoảng 15 phần trăm. Vậy chị cần sạc lên khoảng 80 phần trăm, không cần đầy.
Dùng bảng giả định ở trên: từ 20 lên 80 phần trăm mất chừng 30 phút. Nếu chị chờ tới 100 phần trăm, thêm khoảng 30 phút nữa mà chỉ được thêm 20 phần trăm pin, phần pin này chị không cần cho chặng còn lại. Chị chọn rút ở 80 phần trăm, uống nước, đi lại cho đỡ mỏi rồi lên đường.
Cách tính này đổi theo tình huống. Nếu chặng sau không có trạm dự phòng, hoặc trời mưa lớn, đường đèo, xe chở nặng, thì nên dư nhiều hơn và chấp nhận chờ lâu hơn. Điều quan trọng là bạn quyết định dựa trên số phút thật của đường cong, không phải dựa trên cảm giác "phải đầy mới yên tâm".
Nhiệt độ làm đường cong thấp xuống hay cao lên
Đường cong trong bảng là cho pin ấm vừa phải. Pin lạnh, ví dụ sáng sớm trời rét hay xe đỗ qua đêm ở vùng cao, sẽ nhận chậm hơn ở đầu phiên: đường cong bị đè xuống, đoạn nhanh ngắn lại. Khi pin ấm dần nhờ chính dòng điện sạc, công suất nhích lên. Bạn sẽ thấy hiện tượng ngược đời là công suất tăng sau vài phút, thay vì giảm.
Pin quá nóng cũng bị hạ tốc độ. Sau một chặng dài chạy nhanh giữa trưa hè, hoặc sạc nhanh hai lần liên tiếp không nghỉ, hệ làm mát của xe phải làm việc nhiều và hệ thống quản lý pin có thể giới hạn công suất ngay cả khi pin còn thấp. Đường cong lúc đó phẳng và thấp hơn bình thường.
Biết được điều này để khỏi đổ lỗi nhầm cho trụ. Nếu xe có chức năng chuẩn bị pin trước khi tới trạm sạc nhanh, hãy dùng theo sổ hướng dẫn; nếu không có, đỗ chỗ râm và để xe nghỉ vài phút khi pin quá nóng cũng giúp được phần nào.
Nhìn đường cong của chính xe mình ở đâu
Nhiều ô tô điện hiện công suất đang nhận trên màn hình trong lúc sạc; một số ứng dụng của hãng vẽ luôn biểu đồ công suất theo phần trăm cho từng phiên. Màn hình trụ sạc nhanh cũng thường hiện công suất tức thời. Nếu không có biểu đồ, bạn tự vẽ được: mỗi lần pin tăng thêm mười phần trăm, ghi lại công suất đang nhận và giờ phút.
Làm vậy hai ba lần ở các trạm khác nhau, trong điều kiện thời tiết khác nhau, bạn sẽ có đường cong của chính xe mình, đáng tin hơn mọi bảng chung. Anh Minh ghi trong một tháng và thấy xe anh giữ công suất cao tới khoảng năm mươi lăm phần trăm, sau đó giảm đều; từ đó anh biết dừng ở bảy mươi lăm phần trăm khi đi đường dài là hợp với nhịp của mình.
Nếu đường cong lần này khác hẳn những lần trước trong cùng điều kiện, ví dụ giảm sớm từ ba mươi phần trăm, hãy nghĩ tới nhiệt độ pin hoặc trụ trước, rồi mới nghĩ tới xe. Lặp lại nhiều lần thì mang bảng ghi tới đại lý ủy quyền.
Những điều hay bị hiểu sai về đoạn chậm cuối
"Sạc chậm ở cuối là trụ yếu đi." Trụ vẫn khoẻ, chỉ là xe xin ít. Thử cắm một xe pin thấp vào trụ bên cạnh sẽ thấy trụ vẫn cấp mạnh.
"Phải sạc đầy mới tốt cho pin." Không cần đầy mỗi lần. Sạc tới mức nào hằng ngày là chuyện thói quen pin, có bài riêng ở mục pin và thói quen sạc; còn ở đây chỉ nói về thời gian.
"Đồng hồ báo còn mười phút là còn mười phút." Ước tính của xe dựa trên công suất hiện tại; ở đoạn cuối công suất giảm liên tục nên con số thời gian còn lại hay kéo dài ra.
"Đường cong của xe không bao giờ thay đổi." Đường cong thay đổi theo nhiệt độ, theo trụ và theo năm tháng sử dụng pin. Đường cong ghi được năm nay có thể khác năm sau một chút; ghi lại định kỳ là đủ để theo dõi.
"Xe máy điện không có đường cong." Có, chỉ là phiên sạc dài và công suất nhỏ nên ít ai để ý. Đèn bộ sạc chuyển màu thường đánh dấu lúc bước vào giai đoạn cuối.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao sạc nhanh từ 80 lên 100 phần trăm lâu như vậy?
Gần đầy, hệ thống quản lý pin chuyển sang giữ điện áp và để dòng điện giảm dần, đồng thời cân bằng các cụm cell. Công suất có thể chỉ còn một phần nhỏ so với đầu phiên, nên mỗi phần trăm cuối tốn nhiều phút hơn hẳn.
Đường cong sạc có giống nhau giữa các xe không?
Xu hướng chung giống nhau: nhanh khi thấp, chậm khi gần đầy. Nhưng điểm bắt đầu giảm, độ dốc và công suất cao nhất khác nhau tuỳ thiết kế pin, hệ làm mát và loại cell. Tự ghi vài phiên là cách chắc nhất để biết xe mình.
Trời lạnh có làm đường cong thấp hơn không?
Có. Pin lạnh nhận chậm hơn cho tới khi ấm lên, nên cả đường cong bị đè xuống ở đầu phiên. Một số xe có chức năng làm ấm pin trước khi tới trạm sạc nhanh; xem sổ hướng dẫn để biết xe bạn có và bật thế nào.
Ở nhà có cần quan tâm đường cong sạc không?
Ít cần. Sạc AC ở nhà có công suất thấp hơn nhiều mức pin nhận được, nên phần lớn phiên sạc đi phẳng, chỉ chậm hơn chút ở cuối. Ước thời gian bằng số kWh cần nạp chia công suất là đủ sát cho sinh hoạt hằng ngày.
Làm sao biết xe mình bắt đầu chậm ở mức pin nào?
Trong vài lần sạc nhanh, cứ mỗi khi pin tăng mười phần trăm thì ghi lại công suất đang nhận và thời điểm. Nối các điểm đó lại là ra đường cong riêng của xe. Một số ứng dụng của hãng hiện sẵn biểu đồ này trong lịch sử phiên sạc.