Xe điện đi đường xa hao pin hơn đi phố chủ yếu vì tốc độ: sức cản không khí tăng rất nhanh khi xe chạy nhanh, trong khi trong phố xe chạy chậm và còn thu lại được một phần năng lượng mỗi lần hãm. Cộng thêm hành lý, đủ người, dốc, gió ngược và điều hoà chạy liên tục, một chiếc xe đi phố rất tiết kiệm có thể tiêu thụ nhiều hơn đáng kể trên đường xa.
Cách xử lý không phải là sợ, mà là đo. Trước chuyến đi, chạy thử một đoạn ở đúng tốc độ và đúng tải bạn sẽ chạy, đọc mức tiêu thụ thật, rồi lập chặng theo con số đó. Các mục dưới đây giải thích từng yếu tố bằng ví dụ giả định, để bạn biết nên chỉnh cái gì khi pin tụt nhanh hơn dự tính.
Tốc độ là yếu tố lớn nhất, và nó không tăng đều
Ở tốc độ thấp, phần lớn năng lượng của xe đi vào việc lăn bánh và các thiết bị trên xe. Khi tốc độ tăng, sức cản không khí lớn dần lên rất nhanh, không theo tỉ lệ thẳng: tăng thêm một ít tốc độ ở vùng cao tốn nhiều hơn hẳn so với tăng cùng mức đó ở vùng thấp. Đây là lý do người đi xe điện lâu năm nói vui rằng cái chân ga quyết định nửa chuyến đi.
Ví dụ giả định: một chiếc ô tô điện cỡ nhỏ trong phố tiêu thụ khoảng 13 kWh trên 100 km. Ra đường xa chạy đều ở tốc độ vừa phải, con số có thể lên khoảng 16; chạy ở tốc độ cao hơn hẳn trong thời gian dài, nó có thể lên 19 hoặc hơn. Với cùng một lượng pin, chênh lệch đó có thể là vài chục km mỗi chặng.
Bạn không cần chạy chậm như rùa. Chỉ cần biết rằng khi pin đang sát kế hoạch, giảm tốc độ một chút là cách hiệu quả nhất để kéo thêm quãng đường, hiệu quả hơn tắt điều hoà hay tắt đèn trong xe. Giữ tốc độ đều, tránh tăng tốc gấp rồi phanh gấp, cũng làm mức tiêu thụ ổn định hơn.
Từng yếu tố ảnh hưởng ra sao
Bảng dưới gom các yếu tố hay làm pin tụt nhanh khi đi xa, kèm mức ảnh hưởng tương đối và việc bạn làm được. Mức ảnh hưởng là nhận định chung, khác nhau tuỳ xe:
| Yếu tố | Vì sao tốn pin | Mức ảnh hưởng | Bạn làm được gì |
|---|---|---|---|
| Tốc độ cao kéo dài | sức cản không khí tăng rất nhanh theo tốc độ | lớn | giảm tốc một chút khi pin sát kế hoạch, giữ ga đều |
| Leo dốc dài | phải nâng cả khối xe và người lên cao | lớn khi lên, lấy lại một phần khi xuống | tính dư thêm cho chặng có đèo, không lấy số đường bằng |
| Gió ngược mạnh | giống như chạy nhanh hơn so với không khí | vừa đến lớn | theo dõi mức tiêu thụ tức thời, chỉnh tốc độ |
| Chở đủ người, nhiều hành lý | khối lượng lớn hơn, tốn hơn khi tăng tốc và lên dốc | vừa | bỏ bớt đồ không cần, đồ nặng để trong cốp thay vì trên nóc |
| Giá nóc, hộp nóc | làm xe cản gió nhiều hơn | vừa, rõ ở tốc độ cao | tháo khi không dùng, xếp đồ vào trong xe nếu được |
| Điều hoà, sưởi | lấy điện từ chính pin kéo xe | nhỏ đến vừa khi chạy nhanh, rõ hơn khi đỗ lâu hoặc đi chậm | làm mát xe trước khi rút sạc, đặt nhiệt độ vừa phải |
| Mưa, đường ướt | lốp cản nhiều hơn, thường phải bật thêm thiết bị | nhỏ đến vừa | giảm tốc vì an toàn, cũng là giảm tiêu thụ |
| Áp suất lốp thấp | lốp lăn nặng hơn | nhỏ nhưng kéo dài cả chuyến | bơm đúng áp suất ghi ở khung cửa xe trước khi đi |
Không yếu tố nào đứng một mình. Một buổi chiều chở đủ năm người, hành lý trên nóc, gió ngược, trời nóng và chạy nhanh là lúc mọi thứ cộng dồn. Đó là lúc số km bạn thấy trên đồng hồ tụt nhanh hơn số km đã chạy, và là lúc cần chỉnh kế hoạch sớm.
Dốc và đèo: tốn khi lên, trả lại một phần khi xuống
Leo dốc là việc nâng toàn bộ khối lượng xe lên cao, nên tiêu thụ tăng rất rõ, nhất là dốc dài liên tục. Khi xuống, xe điện thu hồi được một phần năng lượng qua hệ thống hãm tái sinh, nạp ngược lại vào pin. Nhưng chỉ một phần, không phải toàn bộ, vì có hao hụt khi biến đổi và vì đôi khi bạn vẫn phải phanh cơ.
Hệ quả cho việc lập chặng: một chặng có đèo không thể tính bằng số đường bằng. Nếu trạm nằm ở đỉnh hoặc giữa dốc lên, bạn sẽ tới đó với ít pin hơn dự tính. Nếu trạm nằm sau đoạn xuống dốc dài, bạn có thể tới với nhiều hơn dự tính một chút. Ứng dụng tính lộ trình của hãng xe thường đã xét độ cao, nhưng nên tự cộng dư cho chắc.
Một lưu ý nhỏ: nếu bạn sạc gần đầy ngay trước khi xuống một con dốc dài, xe có thể hạn chế hãm tái sinh vì pin không còn chỗ nhận. Lúc đó cảm giác hãm khác thường, phải dùng phanh nhiều hơn. Đây là điều sổ hướng dẫn của nhiều xe có nhắc, đáng đọc trước chuyến đi núi.
Điều hoà tốn ít hơn người ta nghĩ, trừ khi đỗ lâu
Nhiều người đi xa tắt điều hoà, mở cửa kính để tiết kiệm pin. Ở tốc độ cao, cách này thường không đáng: điều hoà tiêu một phần nhỏ so với phần sức cản không khí, mà cửa kính mở lại làm xe cản gió hơn. Người trong xe nóng, mệt, lái kém tập trung, cái giá đó lớn hơn vài km đổi được.
Điều hoà đáng kể hơn khi xe đi chậm, tắc đường hoặc đỗ chờ lâu, vì lúc đó gần như mọi điện năng đều đi vào làm mát. Ví dụ giả định: xe đỗ chờ ở trạm một tiếng giữa trưa, điều hoà chạy liên tục có thể ăn vài phần trăm pin. Không nhiều, nhưng nếu bạn đang sát mức dư thì nên biết.
Cách tốt nhất là làm mát xe trước khi rút sạc: nhiều xe cho bật điều hoà từ ứng dụng của hãng khi còn đang cắm trụ, lúc đó điện lấy từ trụ chứ không từ pin. Đặt nhiệt độ vừa phải, dùng chế độ lấy gió trong khi trời rất nóng, và che nắng kính lái khi đỗ.
Chạy thử một đoạn trước chuyến đi để có số của chính xe bạn
Chỉ mất chừng một giờ, làm một lần trước chuyến đi xa đầu tiên:
- Chọn một đoạn đường ngoài phố có thể chạy đều ở tốc độ bạn định chạy khi đi xa, dài khoảng 30 đến 50 km cả đi lẫn về.
- Chở gần đúng số người và lượng hành lý của chuyến thật; nếu định dùng hộp nóc thì lắp vào.
- Đặt lại bộ đếm hành trình trong xe ngay trước khi vào đoạn chạy thử.
- Chạy đi và quay về cùng đường để triệt bớt ảnh hưởng của dốc và gió một chiều.
- Đọc mức tiêu thụ trung bình kWh trên 100 km, ghi lại cùng tốc độ, nhiệt độ ngoài trời và số người.
- Nếu có thời gian, chạy thêm một lượt ở tốc độ thấp hơn một chút để thấy chênh lệch trên xe của bạn.
Với con số đó, bạn đổi phần trăm pin ra km và lập chặng theo cách tính ngược từ mức dư. Ghi kết quả vào sổ: lần sau đi mùa khác, đường khác, bạn có sẵn mốc để so.
Pin tụt nhanh hơn kế hoạch giữa chặng: chỉnh theo thứ tự nào
Giữa chặng mà thấy phần trăm pin giảm nhanh hơn số km đã chạy, đừng đợi tới lúc chỉ còn vài phần trăm mới phản ứng. Lấy mức pin hiện tại, đổi ra km theo mức tiêu thụ đang hiện trên máy tính hành trình chứ không theo số đo ngoài phố, rồi so với quãng còn lại tới trạm cộng mức dư. Nếu thiếu, chỉnh ngay khi còn nhiều lựa chọn.
Thứ tự chỉnh nên là: giảm tốc độ trước, vì đó là đòn bẩy lớn nhất; giữ ga đều, bám theo dòng xe chậm hơn ở làn bên phải; sau đó mới tới đặt điều hoà ấm hơn một chút. Nếu vẫn thiếu, đổi trạm: chọn trạm gần hơn trên đường, sạc một ít ở đó rồi đi tiếp. Lập lại kế hoạch giữa chặng không phải là thất bại; người đi xe điện lâu năm làm việc này thường xuyên.
Ví dụ giả định: chị Hà đặt kế hoạch tới trạm còn 20 phần trăm, nhưng đi được nửa chặng thì gió ngược mạnh, máy tính hành trình báo mức tiêu thụ cao hơn kế hoạch khá nhiều. Tính lại, chị sẽ tới chỉ còn khoảng 10. Chị giảm tốc độ một chút và quyết định ghé trạm dự phòng ở phía trước, sạc thêm một khoảng ngắn. Chuyến đi chậm hơn chừng hai mươi phút, đổi lại chị không phải chạy những km cuối với tim đập thình thịch.
Hiểu lầm hay gặp và hiểu đúng
"Số km còn lại trên đồng hồ là chắc chắn." Con số đó thường được tính từ mức tiêu thụ gần đây. Nếu bạn vừa đi phố rồi ra đường xa, nó sẽ còn lạc quan một lúc, rồi tụt nhanh hơn số km đã chạy. Nhìn phần trăm pin và tự tính theo số đo của mình đáng tin hơn.
"Tắt hết đèn, tắt nhạc là đi xa được thêm nhiều." Đèn và hệ thống giải trí tiêu rất ít so với việc kéo xe đi. Giảm tốc độ một chút có tác dụng hơn hẳn.
"Xe điện chạy càng chậm càng tốt." Chậm quá trên đường xa làm chuyến dài thêm, cản trở xe khác và không an toàn. Tốc độ đều, vừa phải, theo dòng xe là đủ.
"Xuống dốc thì sạc lại đầy những gì đã mất khi lên." Chỉ lấy lại một phần. Chặng có đèo luôn tốn hơn chặng bằng cùng độ dài.
"Trời mát thì pin luôn đi xa hơn." Trời mát dễ chịu thường tốt, nhưng trời lạnh hẳn lại làm pin kém hơn và sưởi tốn điện. Mùa nào cũng nên đo lại.
Câu hỏi thường gặp
Tại sao đồng hồ báo còn nhiều km mà ra đường xa lại tụt nhanh vậy?
Con số km còn lại thường được xe tính dựa trên cách bạn chạy trong thời gian gần đây. Nếu trước đó bạn đi phố chậm và tiết kiệm, khi ra đường xa chạy nhanh hơn thì con số này tụt nhanh hơn số km thực đã đi cho tới khi xe cập nhật lại.
Đi xa bằng xe điện có nên tắt điều hoà để tiết kiệm pin không?
Ở tốc độ cao, điều hoà chỉ chiếm một phần nhỏ trong tổng tiêu thụ, mở cửa kính còn làm xe cản gió hơn. Giữ điều hoà ở mức vừa phải để người lái tỉnh táo. Điều hoà đáng kể hơn khi xe đứng yên hoặc tắc đường lâu.
Chở nhiều người và hành lý thì xe điện tốn pin hơn bao nhiêu?
Tuỳ xe và đường, nhưng khối lượng thêm làm xe tốn hơn rõ khi tăng tốc và leo dốc, ít hơn khi chạy đều trên đường bằng. Hộp nóc làm xe cản gió nhiều nên tốn rõ ở tốc độ cao. Cách chắc nhất là chạy thử với đúng tải rồi đọc mức tiêu thụ.
Xe điện xuống dốc có sạc lại được pin không?
Có, xe thu hồi một phần năng lượng qua hãm tái sinh khi xuống dốc hoặc giảm tốc. Phần thu được luôn nhỏ hơn phần đã tiêu khi lên dốc. Nếu pin gần đầy, xe có thể hạn chế hãm tái sinh, nên đừng sạc đầy ngay trước một đoạn đổ dốc dài.
Muốn đi xa hơn trên một lần sạc thì chỉnh gì hiệu quả nhất?
Giảm tốc độ một chút là cách hiệu quả nhất, vì sức cản không khí tăng rất nhanh khi chạy nhanh. Sau đó là giữ ga đều, bơm lốp đúng áp suất, tháo hộp nóc khi không dùng và làm mát xe trước khi rút sạc.
Có cần chạy thử trước khi đi xa lần đầu không?
Nên. Chạy một đoạn vài chục km ở tốc độ và tải giống chuyến thật, đọc mức tiêu thụ kWh trên 100 km. Con số đó giúp bạn đổi phần trăm pin ra km chính xác hơn nhiều so với quãng đường ghi trong tờ giới thiệu xe.