Số kWh trụ tính luôn lớn hơn số kWh pin nhận vì một phần điện bị mất trên đường đi: nóng lên ở cáp và đầu cắm, mất ở bộ chuyển đổi xoay chiều sang một chiều, và dùng để chạy quạt, bơm làm mát hay sưởi pin trong lúc sạc. Chênh khoảng vài phần trăm đến hơn một phần mười là chuyện bình thường; chênh gấp rưỡi hay gấp đôi thì mới là chuyện cần hỏi.
Biết hao hụt của chính xe mình có hai cái lợi: tính tiền sạc sát hơn, và chọn được cách sạc ít hao hơn khi có nhiều lựa chọn. Bài này chỉ chỗ điện mất, tình huống nào hao nhiều, cách tự đo bằng vài lần ghi chép đơn giản, và những dấu hiệu nên nhờ kỹ thuật viên của hãng hoặc đại lý ủy quyền kiểm tra. Các con số phần trăm và kWh trong bài đều là ví dụ giả định.
Điện đi từ công tơ tới pin qua những chặng nào
Hình dung đường đi của điện như nước chảy qua mấy đoạn ống, đoạn nào cũng rò một chút. Đoạn đầu là dây dẫn từ công tơ hoặc tủ điện tới trụ hay bộ sạc treo tường. Đoạn thứ hai là cáp sạc và đầu cắm. Hai đoạn này mất điện dưới dạng nhiệt, càng dòng lớn và dây càng dài thì càng ấm.
Đoạn thứ ba là bộ chuyển đổi. Pin chỉ nhận điện một chiều. Với sạc AC, việc đổi điện xoay chiều sang một chiều do bộ sạc gắn trên xe đảm nhận; với sạc DC, việc đó đã làm xong trong tủ của trụ sạc, và trụ thường đo điện ở phía sau bộ chuyển đổi của nó hoặc ở phía trước, tuỳ thiết kế. Đó là lý do cùng một lượng pin nhận, số trụ tính có thể khác nhau giữa các loại trụ.
Đoạn cuối là chính chiếc xe trong lúc sạc. Xe phải thức để điều khiển phiên sạc: máy tính trên xe, bơm dung dịch làm mát, quạt, có khi cả máy nén điều hoà để giữ pin trong khoảng nhiệt độ cho phép. Phần điện này không vào pin mà vẫn đi qua đồng hồ tính tiền. Cộng bốn đoạn lại, phần mất đi trên đường là cái bạn trả mà không mang theo được quãng đường nào.
Biết đoạn nào mất nhiều giúp bạn đọc số đúng chỗ. Nếu nguồn số của bạn là công tơ nhà, nó đã gồm cả bốn đoạn. Nếu là ứng dụng của bộ sạc treo tường, nó thường bỏ qua đoạn dây từ công tơ tới bộ sạc. Nếu là số xe báo, nó chỉ là phần cuối cùng vào pin. Ba nguồn này đặt cạnh nhau thì chênh nhau là đương nhiên, và chính khoảng chênh đó là thứ bạn đang muốn đo.
Tình huống nào hao nhiều, tình huống nào hao ít
Bảng dưới xếp các tình huống hay gặp. Mức hao là so sánh tương đối theo nguyên lý, không phải số đo của mẫu xe cụ thể nào:
| Tình huống | Vì sao hao | Tự kiểm thế nào | Khi nào hỏi kỹ thuật viên |
|---|---|---|---|
| Sạc bằng ổ cắm thường, công suất rất thấp, kéo dài cả đêm | Xe thức suốt nhiều giờ, phần điện nuôi hệ thống chiếm tỉ lệ lớn so với điện vào pin | So công tơ với số xe báo nạp trong vài đêm liền | Khi đầu cắm hoặc ổ cắm ấm rõ khi sờ vào sau một giờ |
| Bộ sạc treo tường AC, công suất vừa | Thời gian ngắn hơn nên phần nuôi xe ít hơn; vẫn mất ở bộ sạc trên xe | So số ghi trong ứng dụng của bộ sạc với số xe báo | Khi chênh lệch tăng dần qua các tháng mà điều kiện không đổi |
| Sạc nhanh DC, pin ấm vừa phải | Chuyển đổi đã làm ở trụ, phiên ngắn; mất chủ yếu ở cáp và làm mát pin | So số kWh trong lịch sử phiên với phần trăm tăng lên | Khi xe báo lỗi làm mát hoặc tốc độ nhận điện giảm bất thường |
| Trời lạnh, xe để ngoài trời cả đêm | Xe sưởi pin trước khi nhận điện mạnh, phần sưởi tính vào phiên | Ghi riêng các lần sạc lúc sáng sớm | Hầu như không cần, trừ khi xe báo lỗi nhiệt |
| Trời nóng, xe vừa đỗ nắng hoặc vừa chạy đường dài | Hệ thống làm mát chạy mạnh trong suốt phiên | So với lần sạc cùng mức pin vào buổi tối | Khi quạt chạy rất to và kéo dài sau khi đã rút cáp |
| Pin gần đầy, sạc tiếp từ 90% lên 100% | Dòng nhỏ dần, thời gian dài, phần nuôi xe chiếm tỉ lệ lớn | Ghi riêng phần trăm cuối và số kWh tương ứng | Không cần; chỉ là đặc tính của đường cong sạc |
Cột cuối là ngưỡng để hỏi người có chuyên môn, không phải để tự xử lý. Đầu cắm nóng, mùi khét hay tiếng lạ là dấu hiệu phải dừng sạc trước, rồi mới tính chuyện hao hụt.
Tự đo hao hụt của xe mình trong một tuần
Bạn không cần dụng cụ gì đặc biệt, chỉ cần một chỗ ghi và kỷ luật ghi đủ mỗi lần. Cách làm như sau:
- Chọn một nguồn số kWh phía nguồn đáng tin: công tơ riêng của đường sạc, ứng dụng của bộ sạc treo tường, hoặc lịch sử phiên ở trạm.
- Tìm số kWh phía pin: nhiều xe hiển thị điện năng đã nạp trong phiên; nếu không có, lấy phần trăm tăng lên nhân với dung lượng dùng được trong sổ hướng dẫn.
- Ghi mỗi lần: ngày, giờ, nơi sạc, loại sạc, phần trăm đầu và cuối, số kWh phía nguồn, số kWh phía pin, trời nóng hay lạnh.
- Tính hao hụt từng lần bằng phép chia: lấy kWh phía nguồn trừ kWh phía pin, chia cho kWh phía nguồn.
- Sau năm đến bảy lần, xếp theo loại sạc và lấy trung bình mỗi nhóm. Đây là hao hụt của xe bạn trong điều kiện của bạn.
Ví dụ giả định của chị Hà: ba đêm sạc ở nhà qua bộ sạc treo tường, công tơ riêng chạy lần lượt 12, 14 và 11 kWh, xe báo nạp 10,9, 12,7 và 10 kWh. Hao hụt khoảng 9% mỗi lần. Hai lần sạc DC trên đường, trạm tính 25 và 30 kWh, xe báo 23,8 và 28,6 kWh, hao khoảng 5%. Từ đó chị biết mỗi lần ước tiền sạc ở nhà phải cộng thêm chừng một phần mười.
Vì sao sạc ổ thường rất chậm lại hao nhiều hơn
Nhiều người ngạc nhiên khi thấy cắm ổ thường cả đêm, nhẹ nhàng như vậy, mà tỉ lệ hao lại cao hơn bộ sạc treo tường. Lý do nằm ở phần điện nuôi xe. Giả định xe cần chừng vài trăm oát để thức trong suốt phiên. Nếu bộ sạc theo xe chỉ cấp chừng hai kW, phần nuôi xe chiếm một tỉ lệ đáng kể trong mỗi giờ; nếu bộ sạc treo tường cấp gấp ba lần, cùng phần nuôi xe đó chỉ là một lát mỏng.
Thêm vào đó, sạc ổ thường kéo dài nên số giờ xe thức nhiều hơn hẳn. Nạp cùng 20 kWh mà mất gấp ba thời gian thì phần điện nuôi hệ thống cũng gấp ba. Cộng với việc ổ cắm, phích cắm và dây trong nhà không được thiết kế cho dòng lớn liên tục nhiều giờ, phần mất do nóng cũng không nhỏ.
Điều này không có nghĩa là không được sạc bằng cáp theo xe và ổ cắm phù hợp; với người chạy ít mỗi ngày, đó vẫn là cách tiện. Chỉ là khi tính tiền thì nên cộng hao hụt rộng tay hơn, và nên để thợ điện có chứng chỉ kiểm ổ cắm, dây và aptomat trước khi dùng thường xuyên. Không cắm qua ổ kéo dài hay ổ chia, vì đó vừa là chỗ hao vừa là chỗ nóng.
Hiểu lầm hay gặp và cách hiểu đúng
"Trụ tính nhiều hơn xe báo là trụ ăn gian." Phần lớn trường hợp là hao hụt bình thường. Chỉ nên nghi khi chênh vượt xa mức bạn đã đo được nhiều lần trước đó trên cùng loại trụ, và khi đó hỏi nhà vận hành kèm bằng chứng chứ không kết luận vội.
"Sạc nhanh DC hao nhiều hơn vì nóng hơn." Theo nguyên lý, phiên DC ngắn và chuyển đổi đã làm trong trụ, nên tỉ lệ hao thường không cao hơn sạc AC. Thứ đắt hơn ở DC là đơn giá, không phải hao hụt.
"Pin đầy rồi cứ để cắm thì tốn điện mãi." Khi phiên kết thúc, phần lớn xe ngừng nhận điện và chỉ thỉnh thoảng thức dậy kiểm pin. Phần tốn thêm rất nhỏ. Cái đáng lo ở trạm là phí chiếm chỗ, không phải điện.
"Bật điều hoà chờ trong lúc sạc làm sai số kWh." Không sai, chỉ là phần điện đó đi qua đồng hồ nhưng không vào pin. Nếu bạn ngồi trong xe bật điều hoà, cứ coi đó là tiền điều hoà, tách riêng khi so hao hụt.
"Xe báo nạp bao nhiêu thì trạm phải tính đúng bấy nhiêu." Hai bên đo ở hai đầu của một đường đi có rò, nên không bao giờ bằng nhau. Cái bạn nên kỳ vọng là khoảng chênh ổn định qua các lần sạc giống nhau. Ổn định nghĩa là hệ thống hoạt động bình thường; nhảy lung tung mới là điều cần ghi lại và hỏi.
Giảm hao hụt mà không làm đời sống phức tạp
Không ai nên đánh đổi sự tiện lợi để tiết kiệm vài phần trăm điện, nhưng có vài việc làm được ngay mà không tốn công. Thứ nhất, nếu bạn có cả ổ cắm thường và bộ sạc treo tường, dùng bộ sạc treo tường cho các lần nạp nhiều; ổ thường để dành cho lúc nạp bù ít. Thứ hai, với xe có hẹn giờ sạc, đặt giờ kết thúc gần giờ bạn đi, để pin vừa sạc xong còn ấm và xe không phải sưởi lại vào buổi sáng lạnh.
Thứ ba, khi sạc ở trạm DC sau một chặng dài trời nắng, đừng ép sạc lên quá cao chỉ vì đã đến trạm; phần cuối vừa chậm vừa hao vừa có thể dính phí chiếm chỗ. Thứ tư, nếu thấy hao hụt khi sạc ở nhà tăng dần theo tháng mà thời tiết không đổi, ghi lại vài lần cụ thể rồi nhờ thợ điện kiểm đường dây và đầu nối, hoặc mang xe tới đại lý ủy quyền để kiểm bộ sạc trên xe.
Câu mẫu khi gọi thợ: "Nhà em sạc xe bằng bộ sạc treo tường, mấy tháng nay công tơ riêng chạy nhiều hơn số xe báo nạp khoảng một phần năm, trước đây chỉ một phần mười. Anh qua kiểm giúp em dây, aptomat và đầu nối có nóng không." Có số liệu sẵn, người thợ biết ngay nên bắt đầu từ đâu.
Câu hỏi thường gặp
Hao hụt khi sạc xe điện thường khoảng bao nhiêu?
Tuỳ cách sạc, nhiệt độ và từng xe. Theo nguyên lý chung, sạc DC thường hao ít theo tỉ lệ, sạc AC qua bộ sạc treo tường hao vừa, sạc ổ thường rất chậm hao nhiều hơn. Cách chắc nhất là tự đo vài lần với xe của mình.
Xe không hiển thị số kWh đã nạp thì đo hao hụt bằng cách nào?
Lấy phần trăm pin tăng lên nhân với dung lượng pin dùng được ghi trong sổ hướng dẫn để ra số kWh vào pin, rồi so với số công tơ hoặc trụ đã tính. Cách này kém chính xác hơn một chút nhưng đủ để thấy xu hướng.
Sạc ban đêm trời mát có đỡ hao hơn ban ngày không?
Thường là có, vì hệ thống làm mát pin không phải chạy mạnh như lúc trời nóng hay khi xe vừa đỗ nắng. Tuy vậy trời quá lạnh thì xe lại cần sưởi pin, nên mức tốt nhất là nhiệt độ dễ chịu.
Chênh lệch bao nhiêu thì nên khiếu nại trạm sạc?
Khi chênh vượt xa mức bạn đã tự đo trên cùng loại trụ, ví dụ trạm tính gấp rưỡi số xe báo nhận, thì nên gửi mã phiên, ảnh chụp màn hình và số liệu của xe cho bộ phận hỗ trợ để họ kiểm lại.
Ngồi trong xe bật điều hoà khi đang sạc có bị tính tiền điện điều hoà không?
Có. Điện chạy điều hoà đi qua trụ và được tính như điện sạc, chỉ là không vào pin. Khi so hao hụt, bạn nên ghi chú những lần ngồi trong xe bật điều hoà để khỏi nhầm.
Hao hụt tăng dần qua nhiều tháng có đáng lo không?
Đáng để kiểm. Nhờ thợ điện có chứng chỉ xem đường dây, aptomat và đầu nối ở nhà có nóng không, và nhờ đại lý ủy quyền kiểm bộ sạc trên xe. Mang theo số liệu đã ghi để họ dễ khoanh vùng.